ALEVİ  - BEKTAŞİ  İNANÇ SİSTEMİ  VE RİTÜELLERİ

8.-9. yy'da İslam anlayışı, Arap yarımadasından kuzeye doğru yayılırken, Horasan ve Mavera-ün Nehir’ de yaşayan  bölgenin yerli halkları ve Orta Asya’dan batıya doğru 7 y.y. sürecek uzun bır yolculuktaki Türk kavimleriyle karşılaştı.

Asırlarca göçebe hayatı yaşamış olan asyalı kavimlerin hareketlı yaşamlarında, bireylerın hayata yoğun katkısıyla yoğrulmuş eşitlikçi kültürleri,  tek tanrı fikri  ve islamın temel amaçları ile yoğrularak yepyeni bir yorumun gelişmesine yol açtılar.

İslam’ın savunduğu tek tanrı kavramı, din için, vatan için yapılan eylemlerin ödüllendirilmesi,  tanrı ile inanan arasında bır ruhban sınıfa ihtiyaç duyulmaması, bağışlayan ve hoş gören bır tanrı fikri  Orta Asya’dan  gelen  kavimlere çekici geliyor olmalı  idi  ki, islam  dini bu kavimler arasında diğer dinlerin hiç görmediği bır kabulü gördü. 

Ancak  Hz Muhammed’in ardından yoğun bir  şekilde siyasete de gömülmüş olan, Arap -İslam hukukunda ve kültüründe,  göçerlerın  kabul etmekte  ve uygulamakta  zorluk çekeceği siyasi ve medeni yapılaşmalar vardı..  Kısaca İslam  dini’nin savunduğu inanç sistemi   benimseniyor,  ancak Arap –İslam devlet yönetme biçimi ve hukuk anlayışı horasanlı kavimlere ve göçer kültürüne  pek uymuyordu .

Örneğin,  Arap -İslam  medeni hukukunda tanımlanan  bireysel özlük hakları, yani çok kadınla evlilik, köle ve cariye kullanma gibi o güne kadar göçer hukukunda  olmayan, ayrıca göçer yasam tarzında pratik olarak uygulanması da çok güç veya imkansız olan kurallar ve hayat tarzı, horasan kavimlerine yabancı gelyordu.

Hayatlarını çadırlarda,  yaylalarda ve akınlarda geçiren göçer kavimlerde, erkin  kullanımı  - üretim ilişkilerinin  yarattığı kaçınılmaz  nedenlerle -  arap kavımlerden daha demokratikti.   Bireysel özlük hakları,  kadın - erkek eşitliği,  çok daha ilerici ve eşitlikçi  temeller  üzerıne oturmuştu .

Bu alışkanlıklar, islam dininin kabulünden sonra da uzun zaman devam etmiştir.  Selçuklu dönemi sonlarına kadar, Anadolu’da beylerin yanısıra hatunların da türbelerinin  yapılmış olması,  kadınların  sadece sosyal hayata değil,  siyasi hayata  da eşit haklarla katıldığını  kanıtlamaktadır.  Kayseri ve Dogu Anadoluda bugüne kadar korunmuş, bır çok hatun gümbeti ve bu hatunların siyasi erk  kullanmış olduğunu yazılı tarihten de  izleyebilmek, Anadolu’da o döneme göre çok ilerici bir medeni hukuk anlayışının var olduğunu  kesin bir biçimde kanıtlamaktadır. . 

Kısaca Horasan dediğimiz bölgede , çok tanrılı  din anlayışından tek tanrılı islam dinine hızlı bır geçiş izlendi. Ancak bu geçiş sırasında bazı kavımler özellikle Türki göçer kavımler, islamı kendi geleneksel inanç sistemleri ile daha uyumlu bır anlayış olduğu için kabul ettiler veya yorumladılar. Bu kavimler islam siyasasında, batıni islam anlayışı da dediğimiz, Hz. Ali ve oniki ımamların yolunu benimsediler .

Sünni islam anlayışı,  belirli kurallara uyan, beş şartı eksiksiz yerine getiren  kişilerin,   daha yüksek bır  ahlaka ulaşacağına ınanır ve biçimlere uymanın önemi  üzerinde durur.

Batıni islam  inancı  ise,  biçimlerden daha çok  öz ile ilgilenerek, bireylerin eğitimini  geliştirip, daha yüksek ahlaklı ve kamil ınsanlar elde etmeyi amaçlar .

Hz. Ali  ve ardılları oniki imamın savunduğu düşünce tarzı,  diğer siyasi görüşlere göre,  daha hümanıst,  daha affedici,  özlük haklarına kadın- erkek hakları olarak degıl,  ınsan hakları anlayısı ıle yaklasıyordu . Sünni  islam görüşüne karşı,  özgür düşünceyi,  bireyin aklı ıle doğru yolu bulup benimsemesi gerektiğini  savunan batıni  görüş,   göçerlerın kültürüne daha yakın  gelıyordu..

Batıni  islam anlayışını,  özellıkle  (bugün Kazakistan’da bulunan) Türkıstan'daki   Pir Ahmet Yesevi tekkesı göçer kültürü ıle bağdaştırdı. Bu tekke sadece bu yeni yorumun  ocağı olmakla kalmadı,  yetiştirdiği  bir çok halife  ve dervişi de sürekli olarak batıya dogru göndererek,  bu anlayışın çok daha geniş  kıtlelerce  benımsenmesıne ve yayılmasına   olanak  sağladı.

İşte bu anlayış, sonraları “Anadolu Alevılıgı” diye tanıdığımız  “Alevi - Bektaşi – Mevlevi”  inanç sistemlerinin temelini  oluşturdu.

Yesevi tekkesinden batıya doğru  göçen  Alp Erenler, Horasan Erenleri,  Anadolu Erenleri, Rumeli dervişleri (Abdalan-ı rum), Rum bacıları (Bacıyan-ı rum ) gibi   isimler  ile  anılan islam misyonerlerı ön Asya, Anadolu, Trakya ve  Balkanlarda  “alevi ıslam”  anlayışının hızla tanınmasını ve benimsenmesini  sağladılar.

“Yetmişiki millete bır gözle bakmak” kuralını öne çıkaran, kul hakkına saygı gösterilmesini birinci öncelık ilan eden bu önderler, onlarca ırk ve kavmin bireye, emeğe, beceriye ve bılgıye saygı ekseninde, bırlıkte yaşamayı hazmedecekleri bir sosyal barış ortamı kurdular.  Bu mısyonerlerın Anadolu ve Rumeli'de attığı temeller üzerınde, çok kısa bir zamanda,  Osmanlı İmparatorlugu gibi devasa bır imparatorluk kuruldu. 

Bugün   “Anadolu Alevıliği” diye andığımız inanç sistemi, bu dönemde oluşan değerler  sistemidir. 

Bu inanç sisteminde, yaratılmış her canlıda tanrıdan bır iz oldugu için,, tanrının yarattıgı canlılara saygı duyulması gerektiğine inanılır. Hallac-ı  Mansur'un "En’el Hak" deyımı bu ınancın bır yansımasıdır.  O günlerin Horasan,  Mavera-ün Nehir,   Mezopotamya, Anadolu ve Trakya'sındaki  kavımler bir  inançlar karmaşası içinde iken,   her yaratılmışı  ve her inancı, horgörmeden, aşağılamadan,  eşitlikçi  bir  saygı ve sevgi ile kucaklayan,  tek tanrılı bu yeni inanç sistemi, bölgede şaşılacak derecede hızlı, kolay ve  kansız bir biçimde yayılmış ve benimsenmiştir.

Horasan erenleri,  Alp erenler  ve Anadolu erenleri dıye andığımız bu önderler  bu yeni ınanç sistemini toplumlara benimsetirken,   her kavmin o güne kadar getirdiği özgün kültürü,  sevgı ve saygı ıle kucaklamış , insanlara, yaratılmışa ve yaratana saygı kavramlarını ustalıkla vermiş ve değişik kültürleri renklerini de koruyarak  bu inanç etrafında   toplamayı  başarmışlardır. 

Pir Ahmet Yesevi  tekkesinde vücut bulan bu yaklaşım,  Ön Asya ve Anadolu'da da  bu çalışmada  konumuz olan  “Anadolu  Alevıliği” ni  biçimlendirmiştir.
 
Anadolu  Alevi – Bektaşi – Mevlevi  inanç sistemleri,  gerek bölgede yaşayan kavimlerin,  gerekse bölgeye göçlerle gelenlerin   kültürlerını dışlamadan, küçümsemeden ve hatta zenginleştirerek , kendi ınanç sıstemleri  içinde harman edebilmis, eritebilmiş  inanç  sıstemleridir. 

Bu nedenle , bu kesimin rıtüellerınde şaman,  roma ve yunan kültürlerının izlerini  ve sımgelerini sık sık görmekteyız. Anadolu Erenlerı'nın en ilgi çekici özelliği, yetiştikleri tekkelerinden bır bölgeye dıni lıderlik etmek üzere  görevlendirilip ayrılacakları zaman, onlara görev veren pir’in tahta kılıç kuşatmasıdır. yani  görev bir savaştır, ama bu savaş  kırıcı ve öldürücü olmayacak,  fikirler kımseyı  kırmadan, üzmeden   yayılacaktır. Gerçekten de o günün  Anadolu  insan mozayiğinde çok sayıda kavim,  değişik ınançlara sahip türlü türlü gruplar,   Anadolu Erenleri’nin ruhani önderliğinde toplanmıs Anadolu halkları, Doğu Roma, Bizans yönetimlerinden, haçlı seferlerinin artığı onlarca şehir beyliğinden, aşiret ve tekfur yönetimlerinden Osmanlı İmparatorluğu'nun  kuruluşuna  adeta  kansız  bır  geçiş yapmıştır.

Kısaca,  Anadolu Erenleri, Selçuklular döneminde ve Osmanlı dönemlerinin başlarında  Anadolu'da devletler hukuku, ticaret hukuku ve  medeni hukuk sistemlerini kurmuşlardır.  Bugün  Anadolu Aleviliği diye adlandırdığımız  inanç sistemi  bu dönemde oluşan değerler sistemidir ve Anadolu Selçukluları’nın bitişi ile Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluş döneminde, sosyal hayata  Anadolu  Erenleri  tarafından  uyarlanmıştır.

Bilecik’te,  Şeyh Edeb Ali,(1206-1326)   Osmanlı  (devleti) İmparatorluğu'nun kuruluş hazırlıklarını yapmış, din farklarından çok, temel hükümranlık haklarını öne çıkaran laık bir devlet anlayışını  bıçımlendirmiş, o günün Anadolu ve Trakya'sını kucaklayan  bir devletler hukuku sisteminin temelini atmıstır.  Bu hukuk Osmanlı İmparatorlugu’nun yayılma ve yükselme dönemınde dıkkatle uygulanmış,  Trakya ve Balkanlardaki fetihler , İstanbul'un alınışı gibi çeşitli aşamalarda, fethedilen bölgelerdeki toplumlara tanınan haklar ve özgürlükler,  bu toplulukların  Osmanlı fütuhat'ını   adeta sevınçle kabul etmesıne yol açmıstır. 

Aynı dönemde  Hacı Bektaş-ı Veli (1210 – 1270)  Nevşehir’de Sulucakarahöyük'te  (bugünkü Hacıbektaş), dünyada bugün dahi aşılamamış  bır medeni hukuk esası geliştırmiş,” yetmiş iki  mıllete bır gözle bak”, “her ne ararsan kendınde ara,”  kurallarını yaymıstır.  Tek eşlilik,  kız-erkek farkı gözetmeden eğitim,inancı ne olursa olsun yaradılmışın yani kulun, hayvanın, tabiatın haklarına saygının önemi ve önceliği gibi temel konuları işleyerek,  bugünün en ilerici  ölçüleri ile dahi çağdaş,  bir  Medeni Hukuk sistemi geliştirmiş ve yaşama geçirmiştir.  Mevlana Celaleddin-i Rumi (1207-1273),  Abdal Musa, Taptuk Emre  gibi aynı dönemin  çağdaşı  birçok  ulu  Anadolu Ereni de bu anlayış biçimini bulundukları bölgelerde işlemiş, evrensel ölçütlerle sevgiyi, hoşgörüyü  topluma  adeta vazgeçilemeyecek bir biçimde benimsetmişlerdir. 

Ahi  Evran  Şeyh Nasuriddin (1172 – 1262),  Anadolu'da huzurlu bır yerleşik yaşam ıçın temel zorunluluklardan biri olan,  tıcaret ve zanaatın örgütlenmesini sağlamış ve günümüze kadar gelen bir düzen kurmuştur. Kökenını  Orta Asya'dan alan ortaklık – ahilik düzeni, köken, dil, din ve ırk ayırmadan tıcaret ve zanaat'ta ustalıklara ve ahlaki  konuma  paye vererek,  kentsel yaşamda ticaret ve üretim ilişkilerine bir düzen ve değerler sistemı getirmiş, kısaca çagdaş bır tıcaret hukuku anlayışı geliştirmiştir.  Bu hukukun birçok kurumları bugün tüm çagdas toplumlarda görülmektedir. Gerek ülkemizde, gerekse gelişmiş batılı ülkelerde üretim ilişkilerinin belkemiği olan tıcaret odaları, borsalar, sanayı odalarında gördügümüz kuruluş ve denetim mekanizmalarının nerede ise hemen hepsi o günlerin ahilik düzenınde kurulmuş ve uygulanmıştır. Bugünkü uygulamalar aynı  mekanizmaların çağın gereklerine göre yeniden düzenlenmiş biçimleridir. 

Anadolu Alevi – Bektaşi ve Mevlevi. “Yol bir sürek binbir”  anlayışı içinde  birbirlerinden uygulamalarda bazı yöntem farklılıklları ıle ayrılırlar.  Bu gruplardan  Bektası'ler  ve Mevleviler  “Babagan”,  Aleviler (tahtacı, çepni, sülek ve abdallar da alevidir)  “Dedegan” olarak da anılırlar.   Alevilikte yani Dedegan kolda   mürşitlik babadan en olgun oğula veya kıza (ana)  geçer, Mevlevi – Bektaşilik’te,  yani  Babagan kolda ise  her dereceye seçim ile gelinir.

Alevi - Bektaşi inanç sistemleri  özde aynıdır, ancak yönetım usülünde ve ritüellerde ufak tefek değişiklikler  gözlenır. 

İnceleyeceğimiz  Alevi  - Bektaşi – Mevlevi  rıtüellerı de yukarıda özetledıgımız inanç sisteminin eşıtlikçi, bıreylere saygılı, çoğulcu ve paylaşımcı karakterlerini taşımaktadır. Anadolu Alevi - Bektaşi – Mevlevi  ritüellerınin  çoğunda  müzık  vardır.

Genellıkle  çok sade  ve basit olan bu ritüel'lerın bazı ortak özellıklerı söyle özetlenebılır:

•	Tüm ibadetlerde dil Türkçe'dır. hiç bir biçimde  anlaşılmayan bir dil kullanılmaz. Dedeler, Mürşitler (Kürtçe konuşulan bölgelerde dahi) bütün dualarını açık ve anlaşılır bır türkçe ıle yaparlar.

•	Hiç bir ritüel, sadece  kadınlara veya erkeklere özgü değildir. ritüellerin tümü topluma açıktır.

•	Ölüm ritüellerı hariç, hemen her olayda müzik vardır. sema - semah dediğimiz danslar yapılır. 

•	Tüm rıtüeller  Pir, Postnişin,  Dede,  Baba gibi  bir rehber veya bır mürşıt önderliğinde ve yönetiminde yapılır. 

•	Ritüel'in sorunsuz yürüyebilmesi için, her ritüelde yeterli ve gerekli sayıda  sorumlu görev yapar. Bu hizmetler  ritüel’e davetten ritüelin tamamlanmasına kadar gereken her aşmada yapılması gereken hizmetlerdir.  İleride detaylı olarak göreceğimiz hizmetlerden bazıları,  saz çalma - zakirlik,  kurban kesme,  gözcülük,  çeragcılık (ışıkçılık)  gibi. görevlerdır. 

•	Hemen her ritüelde lokma dağıtılır.  Muharrem ayı haricinde  ritüellerde kurban da kesılebılır.  Alevi-Bektaşi inancında  diğer bireylere bır şey sunmak da,  sunulandan almak da kutsanma sayılır.  Lokma bireyin toplumu ıle anlamlı bır sekılde bütünleşebildiği, çok önemlı  sosyolojık  bir  bağdır, kurban eti, bulgur pilavı, börek, kuru çörek, kömbe dedıgımız mayasız hamurdan yapılmıs bır tür ekmek, un veya irmik helvası , meyva,  bır avuç leblebi, üç-beş kuru kayısı  gıbı herhangı bır gıda maddesı olabilir.  Dağıtanın maddi durumuna göre lokmasının zenginliği ve  çeşidi de artabilir.  ancak  önemlı olan lokmanın kalitesi değil, o kişinin topluma bir  şey sunması  ve bu sunulan şeyin  paylaşılmasıdır.  Bu nedenlerle  Alevi - Bektaşi toplumunun  sosyolojık olaylarla ilişkili ritüellerınde hemen her zaman lokma dediğimiz,  yiyecek bır şeyın dağıtılması olayı ıle karsılaşılır.  Lokma, topluma sunulmadan önce  Dede, Baba, Dedebaba gibi bır mürşid tarafından kısa bır lokma duası ıle kutsanır ve lokma dagıtılır.  En çok karşılaşılan loknma duası   “yiyene  helal, yedirene delil olsun"   dileğidir. 

Yukarıda belirgin ortak  özelliklerini tanımladığımız Alevi – Bektaşi rıtüellerıni  yaşam ritüelleri  ve ınanç ritüelleri olarak iki  ana  bölüme ayırabıliriz.

Yaşamsal Ritüeller :

•	Doğum,
•	Sünnet,
•	Evlilik,
•	Savaşa ve askere gidiş,
•	Ölüm .

gibi  olaylar ve  Ahilikte belki de dünyadaki  en çarpıcı  ve renkli  örneklerı görülen:

•	Mesleğe giriş,
•	Çıraklık,
•	Yamaklık,
•	Kalfalık (sed kusanma)
•	Üstadlık,
•	Meslekten tard, 
•	Emeklilik,

gibi  sosyal olaylar nedeni   ile gerçekleştirilen  ritüellerdir. 

İnanç ritüelleri  ise :

•	Muharrem orucu ve aşure,
•	Hıdırellez - Nevruz,
•	Abdal Musa cemleri,
•	Yola girmek,
•	Musahiplik, 
•	Görgü cemleri,
•	Tevhitler,
•	Kutsal mekanlara yapılan zıyaretler,
•	Cezalar,
•	Yoldan düsürmek,

olarak özetlenebilir.

Doğal olarak  birçok  konuda yaşamsal ve inanç ritüelleri örtüşmektedir. bu nedenle, yaptığımız yaşamsal – inançsal ayrımı zaman zaman zayıf kalmakta ve bazen aynı ritüel  her iki kategoride de eşit ağırlıkta yer alabilmektedir. 

Yaşamsal  rıtüeller, daha çok günlük hayatta karşılaşılan olaylar sırasında  uygulanan ritüellerdir.  

Doğum :   “Göre gitmek”  denilen  ziyaretler  ile  kutlanır. Ailenin adağı var ıse kurban kesilir.  Bektaşiler  ziyareti bir hafta sonra yaparlar. bu ziyaretlere takılar ve hedıyeler de götürülür.

Sünnet ve Kirvelik :  Anadolu Alevi’sinin  yaşamında çok önemlı bır sosyal yardımlaşma aracıdır.  Çocugun  kirvesi  ikinci bir baba önemindedir. Kirve sünnet edilirken kucağında tuttuğu çocuga, babası zora düştüğü veya öldüğü takdirde,  kendi öz çocuklarına baktığı kadar  iyi  bakmaya  mecburdur.  O çocuk artık kirve’nin yol evladıdır.  Çocuğun  ailesinde  herhangi  bir  sorun  olursa,  kirve  çocuğu kendi çocuklarından ayırmadan, eşit şartlarda büyütmeye mecburdur. Kirve çocuga hem ruhani hem de dünyevi rehberdir.  Göçer ve savaşçı  toplumlarda, ailelerin sık sık başına gelen kayıplar, ölümler ve  aile parçalanmalarında  kirvelık kurumu, çocukların olabildiğince korunarak,  sağlıklı bır şekilde büyümesi ve topluma faydalı kişiler olması ıçın  önemli bir sosyal sigorta  aracı  olarak kullanılmıstır.  Ailenin bir kaç çocuğunun değişik kirveler tarafından paylasılması, çocukların geleceğini bir ölçüde garanti    altına alır. Bu sorumluluklar nedeni ile kirve seçmek de kirve olmak da zor bır iştir.  Kirve olmak,  ciddi toplumsal sorumlulukları da beraberınde getirir, örneğin kirve  evleri birbirlerinden kız alıp vermezler ve tüm çocuklarını kardeş sayarlar.  kirvelik sünnet  töreni sırasında resmiyet kazanır, tescil olur. Kirvelik hakları ve sorumlulukları devredilemez. sorumluluklarını gereği gibi  yerıne getirmeyenler  cezalandırılabılırler. 

Musahiplik : Kirvelik ile birlikte, ailenin  sosyal güvenlik sorunlarını adeta tamamlayan bır kurumdur.  Musahiplik, yol kardeşliğidir. Ergin olan, özürsüz , iyi ahlaklı kişiler musahip tutabilirler. musahip çıftler birbirleri ıle yol kardeşi olurlar. yol kardeşliği,  kan veya bel kardeşliğinden  daha da önemsendiği için,  kirvelikte oğlan çocuklara yönelen koruma mekanizmaları,  musahiplikte kız çocuklara ve eşin korunmasına yönelir. Aynı kirvelikteki gibi, ağır maddi sorunlar  ve ölümler halınde  musahip, kız çocukların ve dul eşin bakımını üstlenmek, onlara kendı evıne  ve ailesine sagladıgı ımkanları saglamakla yükümlüdür.  Musahiplikte  de,   kirvelikteki  gibi,  hak ve sorumluluklar    devredilemez.  Musahiplik yemini  görgü ceminde verilir. 

Kirvelik ve musahiplik,  alevi – bektaşi  toplumunda yoksulluk, düşkünlük  ve uygunsuzlukları önleme amaçlarını güden çok değerli  iki sosyal güvenlik kurumudur. Anadolu ve Balkanlar'da özellikle bu iki kurum öylesine köklü bir biçimde kabul görmüştür ki, bugün kendıne sünnı dıyen  bır çok ailede de kirvelik ve ahret kardeşliği (musahiplik) olayı  ıle karsılaşılır. 

Okula başlama :  Amin alayı  da denen, daha çok  bektaşi cemaatinde  uygulanan, topluma da yayılmış bir ritüeldir.  Okula başlayacak çocuk evde hazırlanır, o gün okula giden çocukların tümü  hoca ile birlikte o evin önüne gelirler.  Öğretmen küçüğün elini tutarak bir kağıda yazı yazdırır, bu  mürekkebin üzerine toz - pudra şekeri dökerek fazlasını küçüğe yalatır. (karagöz oyunlarında mürekkep yalama denilen  eylem bu olsa gerektir) ve alay  küçüğü de alıp okula devam eder.

Kız isteme : Söz kesme de denen ritüeldir. Alevi - Bektaşi cemaatinde  kız ile oğlanın birbirlerini  bilerek, görerek  ve tanıyarak razılıkla evet demelerı kesinkes şarttır.  Alevi,  kızının  razılığını almadan  baskasına veremez. Musahip kardeşlere musahiplik ikrarı (yemini)  verdirılirken,   "kızını,  kızın kendi  dıledığine vereceği "  de belirlenir.  razılık olmadan evlilik olmaz, söz kesilmez. Söz kesildiğinde nişan verilir, şerbet ezilir, başlık pazarlığı yapılır. 

Düğün :  - Kına  yakmak – Bayrak tutmak – Kızın üzerıne gitmek,  de denilen düğün törenleri yapılır.  damadın sağdıcı ya musahip kardeşi, ya da kirvesidir. Ancak  kirve yaş farkı nedeni  ile sağdıçlığı bır rehber aracılıgı ile de yürütebilir. 

Askere Gidiş :  grup köy veya kent dışına kadar selametlenir, askere gidenlere  varlıklılar  harçlık verir. Bu ritüel zaten  Anadolu'da canlı olarak yaşamaktadır.  

Ölüm Ritüelleri :  Ölüm Alevi – Bektaşi  inancında,  “hakka yürümek”, geldıgı yere gerı dönmek gıbı algılanır.  Ölümün ardından kurban ve helva dağıtılır. Cem töreni yapılabılır. üçüncü, yedıncı gün veya kırkıncı gün  yemek veya helva, eğer  mümkün ıse kurban kesilerek  lokma dagıtılır,  bu  lokmaya " can aşı "  da denır.

Meslek ile ilgili  ritüeller  (Ahilik) :
Anadolu’daki biçimi ile,  Ahi Evran tarafından  kurulan  ve son dönemlere kadar tüm canlılığı ile devam eden ahilik, kaynağını Orta Asya ve Moğolistan’dan aldığı da iddia edilen, çok çağdaş ve ileri bir mesleki dayanışma, uzmanlık  edinme ve eğitme,  ırk – din-dil ve inanç farkı aramaksızın  kişinin topluma yararı  ile doğru orantılı olarak değer kazandığı bir sosyal düzendir. 
 
Bırıncı Murad (1362 –1389)  ve babası  Orhan Gazı  (1324 – 1362)  de Ahi kimliğine sahip  önderlerdir.  Kanuni Sultan Süleyman, şehzadeliği sırasında Trabzon ahilerinden,  rum  kuyumcu Konstantin’e  şagird olup  kuyumculuk öğrenmiştir. 

Ahıler, kentlerde kervansaraylar, zaviyeler, ticaret yolları üzerinde kervansaraylar, tatar teşkilatı,  köylerde de konuk odaları – yaran odaları gelenegının de kurucusu  ve sürdürücüleri olmuşlardır.

Ahi zaviyelerinde,  dokuz  bölük  veya grup halinde beş  kademe üye  görülmekte, tüm  zaviyeler  de şeyhler şeyhi’ne , “Şeyh-ül  Meşayih” e  bağlanmaktadır.  
bu gruplar : 
•	Yiğitler
•	Nakipler,   ( 4-5–6  bölük )
•	Ahiler         ( 1-2-3- bölük )  (Ashab-ı  Tarık,  Yola  kabul edilmiş’ler de denir)
•	Halifeler, 
•	Şeyh    olarak görülür. 

Zaviyelerin tümü de  Şeyh-ül Meşayih’e, en yüksek Ahi ‘ye  (bir anlamda bugünkü  odalar birliği başkanı'na)   bağlıdır.

Ahilikte her meslek sınıfının bir davulu, sancağı, ve borusu vardır.  Orta Asya geleneklerı sürmektedır.    Her meslek sınıfının bır piri vardır.  Bu pirler  tarihi kişilikleri  tartışmasız kabul görmüş peygamberler, erenler ve / veya uzmanlardır.  Çoğunluğu peygamber olan Pirler ve mesleklerden bazıları şöyledir :   Adem  - Çiftçi,  Şit  –Hallac,  İdris – terzı ve yazıcı,. İsmail – avcı,   İshak ve Musa – çoban,    Yusuf – saatçı,  Zülküf – fırıncı,   Lut – tarihçi,  Üzeyir – bağcı,  İlyas – çulha,  Davut – zırhçı,/silahçı  Lokman Hekım – doktor ve eczacı,  Yunus – balıkçı,  İsa – seyyah,  Muhammed – tüccar, Hallac-ı Mansur – yorgancı.

Ahi’lik kısaca altı temel kurala  uymayı gerektirir. Bu kurallara göre Ahi’ nin:

•	Eli, 
•	Kapısı, 
•	Sofrası,

açık olmalı, 

•	Gözü,
•	Dili,
•	Beli

kapalı olmalıdır. 

Esnaflar örgütü, bugünkü ticaret odalarına çok benzeyen bir yapılasma gösterır. “Fütuvvetname” de denilen Ahi ve lonca yönetmelikleri ile giyim, kuşam,  hayat tarzı, seyahatler, kımlerin neleri  bılmesi gerektiği,  cezalandırma ve yoldan çıkartma, sakat ve emeklilere yardım  gibi işler büyük bir titizlikle  düzenlenmıştir.

Ahilik düzeninde temel kurullar:

•	Yönetım kuıulu, (her ayın 1. ve 3. cuması toplanır, sandığı yönetır)
•	Kahyalar kurulu (öncelerı 24 sonraları 100 ü aşkın değişik işkolunun  mütevellılerinden oluşur. bugünkü meslek komiteleri) Her ayın son cuma  günü  toplanır. Baskan ömür boyu için  seçılır, toplantılar onun loncasında yapılır. 
•	Olağan yıllık toplantı  -  veya zıyafet, 
•	Üçgünler toplantısı,
•	Olağanüstü toplantı  (genel kurul)  gibi kurullar  görülür. 
bu olağan toplantıların yanısıra aşağıda göreceğimiz mesleki  ritüeller  ile karşılaşılır. 

Ahi’likte mesleki eğitim basamakları  aşağıdaki ritüeller ile geçilir:

Yamak  - 10 yaşından küçük  çocuklar yamak olarak çalışırlar. 

Çırak - İki yıl yamaklıktan sonra, çırak olacak çocuk için, tören günü sabah namazında dükkanda toplanılır, çırağın velısı esnafa bır bakır kazan, tencere, kepçe veya  kaşık hediye eder. Üstad çırağın becerilerini över, kusurları ile ilgili nasıhatlar  eder,  esnaf başkanı  çıragın sırtını sıvazlar ve çocuga  bır haftalık ücret keser(saptar), bir haftalık ücret üstad tarafından sandıga yatırılır.  

Kalfa  - Üç yıl başarı ile  çıraklık yapanlar  kalfa olur. Kalfalık  törenı lonca odasında yapılır. Lonca kurulu tamamen hazır bulunur,  en kıdemli kalfa hızmet ve rehberlik görevini üstlenir. Kalfa olacak çırağın ahlakına kendi ustası ve üç başka usta  şehadet eder. velisi razılık verir. Kalfa o gün ılk defa meslek kıyafetini gıyer, duası edilir. Lonca başkanı  şed (kuşak-peştemal)  kuşatır.  öğütlerı verır. Kalfa büyüklerin elini öper. Lonca’dan rehberı ıle çıkar, üstadının dükkanının önünde durur, diğer kalfalar gelip tebrik ederler.  Velı,  maddi durumuna göre esnafa bır bakır kazan, kap, kepçe veya kaşık  hedıye eder.

Üstad - Üstadlık töreni  Nevruz'da yapılır.  En az üç yıl kalfalık etmıs, kötü bir davranışından dolayı  hiç şikayet edilmemiş, çırak yetiştirmiş, dükkan yönetebılme yeteneği olan, ıyı huylu kalfalar sıraları geldıgınde üstad olurlar.  Seçılen kalfa’ya 30 gün önceden üstad olacagı dükkan araması ıçın bıldırılır. Kalfa dükkan bulduğunu üstadına , üstadı da Kahya’ya bildirir.  Nevruz günü, üstadlık törenı yapılır. Törene esnaf kahyaları, kadı, subası  v.b. katılır. Kahya öğüt verır,  Üstadı,  Kalfalık  şed’dini  Üstadlık şed’di ıle değiştirir. Yenı üstad el öpüp  dükkanına, üstadlar Üstad Köşkü’ne gıder, yeni üstadı  kalfalar adına üç kıdemli kalfa, çıraklar adına  iki çırak ve  yamaklar adına da bır yamak  gelıp yenı   ısyerınde kutlarlar.

Diğer yandan, Ahi’lik düzeninde, loncaların niteliğine ve mesleğin kültürüne bağlı olarak,  meslek ahlakına uymayanlara   meslekten kovulmaya kadar varabilecek  cezalar ve sakat veya emekli olanlar için yapılan  bir çok değişik ritüel görülür.  

Kentte ahilik düzeninin  gördüğü  işlevi,  kırsal kesımde Yaran’lık düzenı üstlenır. 
Yaranlık, -  Köy dayanışması ve köy halkının eğitimini  amaçlayan bır kurumdur.  Ritüelleri sadeleştirilmiş ve   basitleştirilmiş  Ahilik ve Alevi  ritüelleridir. 
Köylerde,  “Yaran Odası” o köyün  “efrad”  adı verilen bir grubu tarafından kurulur, birden fazla Yaran Odası olabilir. Efrad’dan  herkes sıra ile odanın hizmetlerini görür, toplantılar, cemler, okumalar ve benzeri toplu ritüeller  burada yapılır.  Toplantılar  sonbahar’dan Hıdırellez'e kadar çok daha yoğun olarak sürer.  Tarım işlerının başlamak üzere olduğu dönemde baharda (Nevruz’da) düzenlenen bır şenlikle sona erer.   Tarım işlerinin  yoğun olduğu yaz ayları süresınce önemlı bır neden olmadıkça, odaya gelınmez.   

Yaran,  muhtaçlara yardım örgütler, düğün, cenaze  gibi toplantılara hizmet ve yardım verir. Yaşlı , yoksul ve kimsesizlerin çiftini sürer, hasadını yapar, harmanını kaldırır.  Harman sonunda ortak bır şenlik düzenler.

Sosyal yaşamı düzenleyen yaşamsal  kurallar ve olaylar dizini içinde karşılaştığımız ritüel’leri ana çizgileri ile özetlemiş bulunuyoruz. 

İnanç ritüelleri ise daha çok, kişilerin iç dünyalarını  zenginleştirmek  ve  yüksek ahlaklı  olgun insan’a (İnsan-ı Kamil)   ulaşmayı hedefleyen ritüellerdir.  Bu ritüeller’den toplumsal ağırlığı en çok olan   Muharrem  ve  Nevruz  ritüelleri   özel bir öneme sahiptir.

Kerbela ve Matem :   Kerbela vakası'nın gerçekleştiği muharrem ayı Alevi - Bektaşi inancında bir yas ayıdır. Kurban bayramından sonraki 20. günde  "Muharrem Orucu" baslar ve  oniki gün sürer.  Önden üç gün “Müslımler” adı  ıle hazırlık orucu da tutulabılır.  Muharrem’in oniki günlük orucu, iftar sırasında ve sonrasında da olabildiğince az su içerek ve az yiyerek geçirilir.  Bektasıler 10., Alevıier de 12. günde asure yapar ve dagıtırlar.  
Muharrem ayının omuncu günü’nün sadece Hz. Hüseyin’in Kerbela’da şehit edilmesinin yıldönümü olmadığına, bu günün aynı zamanda Adem peygamber’ın tövbesının kabulü,  Musa peygamber’in  kavmini kurtarışı, İbrahım  peygamber'in  ateşe atılıp ateşten kurtuluşu, Yakup peygamberin oğlu Yusuf'a kavusması, Nuh  peygamber’'in gemisinden güvercinin o gün ayrılarak bır zeytın yaprağı ıle gemiye dönüşü, Yunus  peygamber’in  balıgın karnından çıkması, İsa peygamber'’in göğe yükselmesı günlerinin de yıldönümü olduğuna inanılır. 
Muharrem'ın yedıncı günü Alevi’ler, onuncu  günü  de Bektaşi’ler cem törenleri yapar. Hazretı Hüseyin' in ölüm günü su orucu açılır ve ilk on gün çok sınırlı içilen su biraz daha rahatça içilmeye başlanır, ancak yas Hz. Hüseyin’in defnedildiği 12. güne kadar sürer. 

Aleviler – yörükler ve tahtacılar bu dönemde hayvan  ve agaç kesmezler, kesici – delici alet kullanılmaz. Muharrem'de kurban kesılmez, kan dökülmez, et – yumurta yenmez. O günlerde ele bıçak  dahi alınmamaya çalısılır. Hatta bazı köylerde,  yemeklık soğan  bıie Muharrem'den önce soyulur , doğranır ve bu dönemde bıçak ele alınmaz.  Ağız kavgası bıle yasaklanmıstır. Hiçbir kötü söz söylenmez. 
Muharrem ayında ağaç kesenleri, eline kesici alet aldığı için, tahatacılar cezalandırırlar. 

Nevruz : “Nevruz yetti,  Sofu bitti”  sloganı,  Nevruz ile birlikte  kış aylarında yaşanılan zengin inanç   ritüel’lerinin  sonunun geldiğini, bahar’ın başladığını, tarım işlerinin hız kazanıp giderek yorucu bir biçimde artacağını  özetler.  Nevruz,  21 mart  bır çok törede yılbaşı  da kabul edılen bahar bayramıdır.  Alevi – Bektaşi’ler için ise   HZ. Ali’nin doğum günü olarak ayrıca çok önemli bir gündür. 
Nevruz'dan sonra artık tarım işleri  yoğunlaştığı için cem – cemaat yapılmaz.  Ergenekon’da  Oğuz Han bu günü  bahar  bayramı ılan etmıs,  Selçuklu sultanı Melıkşah   1092’de  takvımıne  "Nevruz-ı Sultan"  adı ile bu günü tescil  etmıstir. Alevi – Bektaşi’lerin de bu geleneği sürdürdükleri düşünülebilir.   İran’da Hz. Ali'nin dogum gününün Nevruz’dan sonraki altıncı gün olduguna ınanılır.  Nevruz’dan önceki gece duaları edilir, sabah tören yapılır, kırlara çıkılır, kutlanır, kömbe  yapılır ve lokma dağıtılır, akşamı kurbanlı cem yapılır.  Alevı ler  Hz. Ali'nin dogum günü olan bu gün,  yere - göge  yeni ve verimli bir yıl için destur verildiğine  inanırlar.  

Hıdırellez:   Hz. Musa’nın kendisini dünya’nın en alim kişisi olarak görmesi üzerine, Allah’ın  Musa’yı eğitmek üzere hakikat ilimleri ile donatarak Hızır Aleyhisselam’ı gonderdiğine  inanılır.  Alevi-Bektaşi inacındaki olgunlaşmış insanın ( İnsan-ı Kamil’in)  de simgeleri olan Hızır ve İlyas peygamberlerin,  Ab-ı Hayat (ölümsüzlük suyu) içmiş olduğuna ve Hızır’ın karada, İlyas’ın denizde dara düşenlerin yardımına koştuklarına inanılır. Kuran’da Kehf suresi’nin de göndermeler yapmış olduğu gibi “Hızır’ın   fırtınaya tutulan Nuh’un gemisine yardım ettiği ve kurtulanların 3 günlük bir oruç” adadığına inanılır. Bu nedenle  her yıl  (miladi takvimle) şubat ayı’nın 13-14-15. günleri   “hızır orucu”  tutulur.  Bu orucun  ardından  mümkün olan en geniş topluluğa “ Hızır Lokması”  adı verilen bir çeşit çörek dağıtılır. Bazı bölgelerde “Hızır Cemi” de yapılır. 

İnsanlık tarihinde ölümsüzlüğe kavuştuğu kabul edilen sadece  iki  “İnsan-ı Kamil”, veli veya peygamber olan Hızır ile İlyas’ın her yıl  “Hıdırellez”  adı verilen  6 mayıs gecesi bir gül ağacı’nın altında buluştuklarına, görüştüklerine  ve tekrar insanların yardımına gittiklerine inanılır.  Bu nedenle Hıdırellez günü mutlaka çayıra gidilir, yeşile ayak basılır. O gün  çok renkli ritüeller ile  Hızır ve İlyas’ın dikkatleri çekilerek, dilekler iletilmeye  ve yardımları alınmaya çalışılır. Dileği olanlar dileklerinin gerçekleşmesini, sevgililer kavuşabilmeyi, darda olanlar sorunlarının çözümünü bu gece  gelecek Hızır’dan bekledikleri için çok çeşitli ve değişik yöntemlerle  hem dileklerini Hızır’a iletmeye, hem de Hızır’ın gelip sorunlarını çözerken bırakacağı izleri  saptayarak  içlerini rahatlatmaya çalışırlar.  
Bastıgı her yeri yeşerttiğine inanılan Hızır,  Alevi – Bektaşi ‘lerin yayıldığı çok geniş coğrafya’da bir çok yerde anılmış veya davet edilmistir.  Afyonkarahisar’da “Makam-ı Hızır”,  Amasya’da “Hızır- İlyas tekkesi”, Bingöl’de “Hızır Gölü”, Denizli’de “Hıdırlık sultan”,  Anadolu ve Rumeli’de bir çok kent ve kasabada  “Hıdırlık” adı ile anılan yeşil alanlar, Azerbaycan’da “Hızr-ı Zinde”, Irak’ta “Makam-ül Hadır”, Lübnan’da ve Suriye’de “Hz Hızır makamı”, Mısır’da “Hızır kapısı”, Seylan’da “Hızır Mağarası”,  bu bölgelerde yaşayan Alevi- Bektaşi’lerin  Hızır’a  verdikleri önem ve değeri, Hızır’a duydukları  güven, sevgi ve bağlılığı daha iyi açıklar. 

Alevi - Bektaşi inanç ritüellerinin en özgün ve seçkin olanı kuşkusuz ki cem’ dir.  Çok çeşitli biçimlerde  ve zamanlarda yapılan cem’ler :
•	Görgü cemleri   ve 
•	Muhabbet cemleri   olarak iki ana kategoride görülürler. 

Ayrıca kurbanlı – kurbansız (kısır)  oluşlarına göre, amaç ve nedenlerine göre,  yöre’ye ve geleneğe göre çok değişik isimler ile cem yapılmaktadır. bu çeşitlilik  kültür mozayığının zenginliği ve bulunulan bölgelerdeki kültür birikimlerinin kabulü , yorumlanması ve özümlenmesi  sonucunda oluşmuştur.  Halk bilimi açısından da çok değerli bir hazine olan Cem’ler ,  Anadolu kültürü’nün bugüne kadar gelebilmiş en zengin aynaları olarak , toplumsal ve  sosyolojik bir öneme sahiptir. 

Tipik bir  görgü cem’i kurgusu şöyledir:

•	Cemaat,  cemevi’nde  toplanır. Cem’i yürütecek dede  göreve başlar.  Cem’de görev yapacak  hizmet sahipleri dualarını alır, görevlerıne başlarlar.  Abdal Musa, tercüman veya konak kurbanı  hazırlanır. duası edilir ve tığlanmak üzere kasab’a teslim edilir. . 
•	Cem birlenir. cem birlendikten sonra Cem'e katılınmaz. 
•	Sorguılama  hesaplaşma v.b. işler yapılır, Cem'e katılanlar o meydanda  hayatlarının hesabını verirler.  gerekiyorsa  kınanır veya cezalarını alırlar. 
•	Dualar okunur, ibadete başlanır.
•	Duaz imamlar  arasında ve sonrasında da semahlar başlar, tevhıdler verilir. musahip kardeşlerce ikili – dörtlü, cemaatten isteyenler tarafından  çoklu semahlar yapılır. Cem’in en heyecanlı dönemi  çoğunlukla  miraçnameyi   takibeden  semahlar  sırasında yasanır.  Kırat – Bozok - Kartal – Kılıç – Armut ağacı  semahı gibi  isimler  ile de anılan, ve çoğunlukla Orta Asya  sİmgelerini çağrıştıran çok sayıda semah dönülebılır. bir cem kurgusunda ibadet semahları , görgü semahları,  zorunludur,   Cemaat uygunsa istek varsa  istek semahları, eğitilecek gençler ve çocuklar var ise  ögreti semahları da  dönülür. 
•	Lokma  duası edilir ve dağıtılır. 
•	Cem dağılır. 

Alevi dünya görüşü  genel  çizgileri ile şu kuralları koymuştur : Temel ahlak kuralları işleyecek, canlı incitilmeyecek, bireyler eline – beline – diline sahip olacak,  eşini – işini – aşını bılecek,  kul hakkı yenmeyecek, dünya malı  için kaygılanılmayacak,  emanet kayırılacak, yetmişiki  mıllete bır gözle bakılacaktır.  Bu eğitim bireylere cem'lerde verilir.  Olgunluk çağı ıle birlikte  yola girme, görgü rıtüellerı , musahiplik, kirvelik, sağdıçlık ritüelleri, kurallara uymayan veya huzuru bozanlara karsı uygulanan yargılama ve ceza rıitüellerı, düşkünlük ritüellerı gibi inanç ritüelleri  bireylerin hayatında ağırlık  kazanmaya  başlar. 

Cezalar özür dıleme ıle baslayıp tövbe etmeye kadar gidebilen, parasal ve küçük-büyük fızıksel (karısını dövenın omuzuna  ıkı teneke su alıp ayakta durma cezası alması gıbı)  cezalarla  devam eden, ancak gerekirse yoldan düşürmeye, toplumdan ihraca kadar uzanan bir yelpazede olabilir. 

Suçlarda bağışlanma,  çoğu kez  bir de kurban kesilmesini gerektirir. Ceza ve Helalleşme ritüelleri,   dar'a durmak ile başlayan, sorgulama -soruşturma,  ceza 'nın  ve  bağışlama koşullarının açıklanması  ve koşulların yerine getirilerek  sürecin tamamlanması biçiminde oluşur. 
Ritüelin sonunda sitem vurmak, ocağın  simgesi olan asayı ( Erkan-ı Tarık)  cezalı'nın eline veya sırtına  vurmak, meydan taşına baş koymak gibi simgesel ritüeller de vardır.  "Erkan-ı  Tarık"  da denilen, ocaklara   ait simgesel  asa  1 -1.50 mt. boyuında  bır agaç dalıdır. Tuba  ağacından alındıgı kabul edılır.  Erkan-ı Tarık'ın  “Şecer Biatı” ve “Rıdvan Biatı”   denilen tarihi olayda, Hudeybiye’de Hz. Muhammed 'in Ensar (Mekkeliler)  ile  Muhacireyn (Medineliler)   ile   musahip  ilan ederken, kullandığı  ağacın dalı'nı temsil ettiğine inanılır. Tarık ,  musahıplik ritüelinde de musahiplerin  sırtına sürülerek  kullanılır.  Her büyük   köyde,  kabile'de mutlaka bir "erkan-ı tarık"  vardır, 12 hizmetliden  Tarıkçıı 'da durur. 
Ceza almış olan  bacı'lar sitemden geçerken  erkana yatmaz, tarık  sadece ellerinin içine  vurulur veya sürülür.

İnanç ritüel'leri arasında önemli  birisi de  Yola Girme Ritüeli 'dir:
18 yaşını doldurmuş, akıllı zeki ve vücutça kusursuz, ahlaklı bir talip istekli (yola girmeye istekli)   olabilir.  nasip almak, yola girmek isteyebiler. Eğer cahilse öğrenebilecek nitelikte olmalıdır.  Evli kişiler eşlerinden rızalık almak zorundadır. Yola giren kişi bu ritüelde  “İkrar verir” ve   “Nasip alır”.

Tipik bir bektaşi  yola  giriş  ritüeli kurgusu şöyledir : 
•	Hazırlık ve abdest aldırma,
•	Eşiğe niyaz,
•	Buhur yakma ve gülsuyu serpme,
•	Talibin sorgulanması,
•	Çerağ uyandırma,
•	Mürşid'in namaz kılması,
•	Rehber seçimi,
•	Hazırlıklar,
•	Talib'in Mürşid’e teslimi.
•	Tövbe ve telkinler,
•	Rehbere iade,
•	Rehberin menzil göstermesi,
•	Şerbet dağıtma,
•	Süpürme ve bitiriş gülbank'ı.

değişik amaçlı da olsa inanç ritüel'leri  kalın çizgileri ile yukarıda  özetlenen  biçimlenmeyi gösterirler.

Çoğu kez kurban da kesilen bu ritüellerde kurban  kesme (tığlama ) sırasında uyulan  ilginç kurallar şöyledir :
Kurban bır anlamda,  adına kesıleceği kişiyi  de temsil ettiğinden temizlenir. Dede’ye veya Mürşıd’e gösterilir, duası edilir. kasaba verilir. Duası edildikten sonra,  yere bastırılmadan  kucakta kesilecegı yere götürülür. kıbleye çevrılerek gözü bağlanır, tekbirlenir ve kesilir, yani tığlanır. ( Duası : Üç defa bısmıllah ve Allah-u Ekber, üç lailahe illallah, üç velillahılhamd, Kurban-ı celil , Tekbir-i  halil, Kurbanı gönderdı Celil, getırdı hak Cebrail, bıçagı çaldı  Halil)  kurbanın hiçbir kemiği kırılmadan   yüzülür, parçalanır ve pişirilir. Sonra da kemıkler bır torba ıçine  konularak  ayak basmayan  bır yere gömülür.

Alevi - Bektaşi  inanç sisteminden ilginç bazı başka yansımalar da aşağıda  özetlenmiştir :
Orta Asya'dan da taşınmış olma  olasılığı yüksek bir  kutsal simge inancı vardır. Her Türk aşiretinin kutsal bir hayvanı – bitkisi vardır. ve buna çok saygı gösterilir. Adana'da sakız ağacı. Dersim'de Munzur 'un balıkları , Urfa'da  Balıklıgöl'ün balıkları kutsal sayılır.  Alevi –Bektaşi'ler tavşan-domuz ve ayı yemezler. 
Tahtacılar ayı adını anmaz, “Kocaoğlan” veya “Dağdaki”  derler.  Baykuş uğursuz, kırlangıç ve güvercin kutsal sayılır. turna Hz. Ali'nin sesini temsil eder,  geyik avlanmaz,  at kardeş ve murat sayılır.

Alevi - Bektaşi inancında  sayıları bir çok anlamlar  yüklenmiştir.  Çok  kulanılan ve gönderme yapılan  sayıların bir kısmının simgelediği kavramlar aşağıda özetlenmiştir.  

  1	 Allah birdir,  
  2	 Tanrı'dan gayrı her mahluk çıfttır.  
  3	 Allah – Muhammed – Ali,   Mürıd – Rehber – Mürşid üçlülerini anımsatır. 
  4	 Ehl-i beyt, Hz. Ali – Fatma -Hasan - Hüseyin  
             Dört kapı   Şeriat, tarikat, marifet , hakikat kapıları.
             Dört unsur :  Toprak – su – hava - ateş, 
 Dört yön., 
 Dört tat (   acı – tatlı – tuzlu – eksı) 'ı anımsatır.

  5	Bir  elin beş parmağı  arapça  "Allah"  kelimesinin  yazılışına  benzetilir.
  6         Tevrat'ta dünya'nın  altı günde yaratıldığı  yazılıdır.  
            Kuran’da 6666 ayet vardır. 
            Deccal'n kafasında 666 yazacagına ınanılır. 
  7  	Renk tayfı  ve  haftanın günlerı 'ni anımsatır. 
  8	Cennet'ın sekız kapıs olduğuna inanılır. 
12	12 imamlar,  aylar ve burçlar'ın sayılarını anımsatır. 
40	Kırklar Meclisi 'ne gönderme yapar,   tasavvufta dört kapı – kırk makam olduğuna inanılır. 

Doğan  Bermek  (1998)